Homepagina / Over mondelinge geschiedenis
Over mondelinge geschiedenis

Mondelinge getuigenissen als bron voor geschiedschrijving

Vroeger, in onze tijd, toen ik nog … Iedereen kent wel een aantal verhalen uit het recente of minder recente verleden, die hij of zij bij gelegenheid graag eens ten berde brengt. Grootvader kon boeiend vertellen over de mobilisatie en de bevrijding. Moeder vertelt nog wel eens over de oude nonnenschool. Mensen halen herinneringen op over wat ze zelf hebben meegemaakt, of vertellen na wat ze 'van horen zeggen' hebben, vaak vol overtuiging, maar soms ook onzeker, twijfelend over hoe het alweer was. Wat is de waarde van deze mondelinge getuigenissen, wat leren ze ons over het verleden? Van welk nut zijn ze voor de historicus die op zoek is naar een coherente voorstelling van 'de geschiedenis'?

Lange tijd stond geschiedschrijving – bij conventie en per definitie – synoniem voor de studie van geschreven bronnen. Scripta manent: wat ooit neergeschreven was, was authentiek, en de sleutel tot een waarachtige kennis van het verleden. Niet alle geschreven bronnen 'spreken' met een zelfde autoriteit, maar de historische kritiek bood aan professionele historici een methodologisch instrumentarium om de waarheid van de kwakkel of de leugen te onderscheiden. Mondelinge getuigenissen daarentegen, voortkomend uit de individuele of collectieve herinnering van tijdgenoten, werden als onbetrouwbaar aanzien, of beschouwd als behorend tot het terrein van de folklore of de volkskunde. Welke informant spreekt immers de historische waarheid?

Niet toevallig begon vanaf de jaren 1950 de opwaardering van de mondelinge getuigenis als bron voor geschiedschrijving vooral bij historici die zich toelegden op de geschiedenis van schriftloze volkeren in Afrika, Azië en inheems Amerika. Hun inzichten vonden echter snel weerklank in de sociaal-economische historiografie van het Westen. Gaandeweg ontwikkelde de 'mondelinge geschiedenis' zich als een volwaardige subdiscipline binnen de bredere waaier van geschiedwetenschappen. De verdiensten van de 'mondelinge historici' situeren zich vandaag op drie terreinen: ten eerste, op dat van de methodologie – het methodisch verzamelen, verwerken en analyseren van mondelinge bronnen; ten tweede, op het vlak van de historische vraagstelling; en ten derde, met betrekking tot meer fundamentele vragen over wat geschiedschrijving in wezen is en betekent.

Aanvankelijk bestond de voornaamste uitdaging er in aan te tonen dat mondelinge bronnen waardevolle informatie kunnen bevatten over het verleden, wanneer ze op een methodische manier worden gegenereerd. Mondelinge bronnen worden immers door de historicus zelf 'gemaakt', d.i. voor, tijdens en na het 'interview'. Omdat de onderzoeker niet zomaar kan 'bladeren' in het geheugen van een informant, is de voorbereiding van een interview uitermate belangrijk. Raadpleging van andere bronnen en voorbereidende gesprekken zijn noodzakelijk om te komen tot een selectie van informanten en tot een goede lijst met vragen. Deze moeten duidelijk afgelijnd en to the point zijn, maar niet suggestief of bruuskerend. De interviews worden opgenomen op band of minidisk, zodat achteraf een nauwkeurige transcriptie kan gemaakt worden. In deze tekst kunnen tussen vierkante haakjes opmerkingen gevoegd worden over het enthousiasme of de terughoudendheid, de stelligheid of de twijfel waarmee bepaalde informatie mondeling wordt verstrekt. 
In sommige gevallen is het aangewezen om het stellen van vragen tot een minimum te beperken om de 'performance' van de informant in een gegeven context niet te verstoren. Een grondige analyse van het mondelinge 'genre' of het 'discours' en van de sociale context van de performance vormt dan de sleutel tot een goede interpretatie van de mondelinge getuigenis. Dit is bijvoorbeeld van groot belang bij de studie van 'orale tradities' in Afrika. Ook bij ons dient rekening gehouden te worden met de performatieve aspecten van orale getuigenissen. Een voorbeeld is de politieke redevoering die vaak doorspekt is met verwijzingen naar 'het verleden'. 

De studie van mondelinge getuigenissen laat toe een aantal nieuwe probleemstellingen te beschouwen die voordien ofwel als 'onoplosbaar' werden beschouwd, ofwel gewoon geen aandacht kregen. De historische studie van sociaal-culturele fenomenen als identiteit, etniciteit, klassebewustzijn, e.d.m. berust in belangrijke mate op de methodologie van de mondelinge geschiedenis. Mondelinge bronnen kunnen informatie verschaffen over de ervaringen van mensen die hun verhaal doorgaans niet terugvinden in de officiële of institutionele bronnen. Hoe werden de duizenden Belgische kolonialen onthaald, die in juli 1960 halsoverkop naar België terugkeerden? En hoe werd op de werkvloer het protest tegen de Eenheidswet aangezwengeld, dat in december van hetzelfde jaar leidde tot een algemene staking van arbeiders en ambtenaren? Mondelinge getuigenissen die op een streng methodische manier worden verzameld en verwerkt, kunnen belangrijke informatie in zich dragen, die elders niet of nauwelijks gevonden wordt.

Niettemin blijven we met het probleem van de 'selectiviteit' van het menselijk geheugen als drager van de individuele of collectieve herinnering. Bepaalde feiten die we in geschreven bronnen terugvinden, zullen door bepaalde informanten herinnerd worden, maar andere niet, of ze zullen onvolledig of onjuist aangehaald worden. Het geheugen werkt selectief, en onder invloed van latere gebeurtenissen worden herinneringen zelfs vervormd. Voor sommige historici was dit het argument bij uitstek tegen de bruikbaarheid en betrouwbaarheid van mondelinge bronnen. Vanuit de vraag hoe die selectiviteit dan precies werkt, kwamen andere wetenschappers echter tot inzichten die van belang werden voor de kritische bronnenstudie in het algemeen – die van geschreven documenten inbegrepen. 

Als uitgangspunt geldt hier dat elke representatie van de geschiedenis een selectieve weergave is van feiten en gebeurtenissen uit het verleden. Elk historisch verhaal berust op een aantal keuzes, maar deze zijn niet willekeurig. 'Feiten' en 'gebeurtenissen' worden geregistreerd en als dusdanig gedefinieerd, niet omwille van hun objectieve eigenschappen, maar omwille van hun betekenis in relatie tot de sociaal-culturele leefwereld van de betrokken actoren (Sahlins 1985). De synchronische registratie van betekenisvolle gebeurtenissen, in het geheugen en/of in schriftelijke vorm, is de noodzakelijke voorwaarde voor het spoor dat in de geschiedenis zal blijven bestaan. De gelijktijdige registratie heeft zijn tegenhanger in de diachronische dimensie: ook het herinneren en het herschrijven van historische gebeurtenissen volgt de logica van wat sociaal-culturele betekenis draagt (Hastrup 1992: 1-13). De 'selectiviteit' van het geheugen staat dus in verhouding tot de betekenis die oorspronkelijk aan een gebeurtenis werd toegekend en de mate waarin die gebeurtenis ook later nog als significant beschouwd wordt. 

Naast feitelijkheden kunnen mondelinge getuigenissen ons bijgevolg veel leren over de betekenis die door bepaalde groepen van mensen aan bepaalde gebeurtenissen werd toegekend. Deze sociale dimensie van de individuele of collectieve herinnering is dankzij de discipline van de mondelinge geschiedenis een belangrijk element geworden in de hedendaagse historiografie. In die zin wordt de Digitale Verhalenbank een belangrijke bron voor wat leefde en leeft in en om Brugge. 

Hein Vanhee
coördinator Digitale Verhalenbank, januari-juni 2003


Geciteerde bronnen: 
- Hastrup, Kirsten. Other Histories (London: Routledge, 1992) 
- Sahlins, Marshall D. Islands of History (Chicago: University of Chicago press, 1985)





 Uitgebreid Zoeken
Ver-Assebroek vertelt...

Naar aanleiding van Ver-Assebroek Open. Een dorp toont zijn erfgoed werden heel wat boeiende getuigenissen verzameld over het leven in Ver-Assebroek vroeger en nu. Over schaatsen in de Meersen, werken bij de boeren, naar school gaan (meisjes en jongens apart), de harde levensomstandigheden tijdens de tweede wereldoorlog of Ver-Assebroek als bedevaartsoord.
  Luister naar dit geluidsfragment
 Luister naar alle verhalen uit deze collectie
klein Georges\'tje, grote Meneer

Georges Van Tieghem(1924-2000), alias Georges'tje van De Gilde, was een populaire volksfiguur in Brugge. Als fietsenbewaker maar ook als lotjesverkoper, zanger, mondharmonicaspeler, supporter van zowel Cercle als Club, regulier caféganger en fervent bedevaarder was hij een graag geziene figuur. Tien jaar na zijn overlijden herdenkt Erfgoedcel Brugge deze bijzondere man samen met de buurtbewoners van Sint-Jozef.
  Luister naar dit geluidsfragment
 Luister naar alle verhalen uit deze collectie
150 jaar lerarenopleiding KHBO

Vijftien studenten lerarenopleiding KHBO namen in de periode 2007-2009 interviews af voor het project '150 jaar lerarenopleiding Brugge'. Zij interviewden oud-studenten die getuigden over hun schoolverleden op de Sint-Andreasnormaalschool, gelegen aan de Garenmarkt. Erfgoedcel Brugge gaf de studenten tips hoe ze deskundig met mondelinge geschiedenis moesten omgaan en hielp ook bij de verwerking van de interviews. Dit leverde in totaal 64 interviews op, in totaal meer dan 48 uren geluidsfragmenten.
  Luister naar dit geluidsfragment
 Luister naar alle verhalen uit deze collectie
Het dagelijks leven in Brugge tijdens de tweede wereldoorlog

Na het project in 2008 rond bezetting en bevrijding van Brugge in de tweede wereldoorlog namen dit schooljaar 20 leerlingen van het zesde jaar uit het Sint-Lodewijkscollege, in het kader van hun eindejaarsproef voor het vak Probleem Gestuurd Onderwijs (PGO), interviews af van mensen die vertelden over hun dagelijkse leven tijden de tweede wereldoorlog . Luister hier hoe de Bruggeling zijn dagelijks leven toen beleefde op het gebied van school, vrije tijd, voedsel, kledij en huisvesting ! Foto: www.beeldbankbrugge.be
  Luister naar dit geluidsfragment
 Luister naar alle verhalen uit deze collectie
Ontdek de buurt Kristus Koning

Kristus Koning is voor velen een nog onbekende buurt in Brugge. Zelfs nieuwe bewoners kennen vaak nauwelijks de geschiedenis van de buurt of van de vroegere buurtbewoners. Kristus Koning Leeft, opgericht door een groep buurtbewoners, wilde deze leemte invullen. Bij oudere bewoners werd gepeild naar herinneringen over de wijk. De interviews kunnen op deze site beluisterd worden. Verhalen over onder andere vroegere buurtbewoners, bedrijven en het uitzicht van de straten passeren er de revue. Op basis van de interviews stelde Kristus Koning Leeft ook een wandelbrochure samen.
  Luister naar dit geluidsfragment
 Luister naar alle verhalen uit deze collectie
De bezetting en de bevrijding van Brugge in Wereldoorlog II

In het kader van hun eindproject ‘Probleem Gestuurd Onderwijs’ trokken leerlingen van het 6de jaar uit het Brugse Sint-Lodewijkscollege op interview. Zij interviewden mensen die van dichtbij de bezetting of de bevrijding in Brugge in Wereldoorlog II meegemaakt hebben. Luister hier naar de unieke ervaringen uit dit stukje Brugse geschiedenis. Foto: www.beeldbankbrugge.be
  Luister naar dit geluidsfragment
 Luister naar alle verhalen uit deze collectie
Cinema Bruges: Brugse bioscoopervaringen doorheen de jaren

Herinner je je nog de tijd dat een portier de deur van de bioscoop voor je opende? Keek je in de filmpauze reikhalzend uit naar de frisco’s én de ouvreuses? Of zijn de beelden van lange wachtrijen voor succesfilms in de Memling in je geheugen gegrift? Enthousiaste vrijwilligers interviewden bioscoopliefhebbers, uitbaters, operateurs en ouvreuses. Hun verhalen over diverse thema’s zoals censuur, werken in de bioscoop, liefde, … kunnen hier beluisterd worden. Vele cinema’s passeren ook de revue: Vieux Bruges, Pathé, Memling, Kennedy, etc. Keer met ons terug naar dit rijke cinemaverleden!
  Luister naar dit geluidsfragment
 Luister naar alle verhalen uit deze collectie

back